Ahşaba atılan imza: Ahşap Sanatı

Oyma, ahşap malzeme üzerine yapılan bir çizimdeki görüntünün, özel kesici aletlerle istenmeyen yerlerinin yontulup çıkarılması ile elde edilmesi sanatıdır. Ahşaba atılan imza: Ahşap Sanatı sanatçıların, özellikle de ahşap kokusunu  seven sanatçıların yüzyıllardır kendini ifade etme biçimi olmuş; akla hayale gelmedik motifleri, desenleri ahşap eserleri üzerinde sergileme imkanı vermiş. Ahşap sanatının tabi ki belli teknikleri var.

Ahşap oyma oyuncak balıklar, sanatçının basit bir malzemeden ne kadar harikulade oyuncaklar üretebileceğini ortaya koyuyor...
Ahşap oyma oyuncak balıklar, sanatçının basit bir malzemeden ne kadar harikulade oyuncaklar üretebileceğini ortaya koyuyor…

Ahşap Sanatı Tekniklerine Göre Hangi Gruplara Ayrılır?

  • Derin oyma (Sandık üzeri, koltuk işlemesi gibi rölyeflendirmeler)
  • Keserek oyma (tuğra, sandalye sırtı gibi)
  • Üç boyutlu oyma (heykel, kaşık, müzik aleti gibi yontular)
  • Ahşap oyma sanatında kullanılan işleme teknikleri

 

  • Kakma,
  • Boyama,
  • Kündekâri,
  • Kabartma-oyma,
  • Kafes,
  • Kaplama,
  • Yakma
Ahşap Oyma Gitar… Üzerindeki harikulade oyma çiçek motifleri ve çikolata ya benzer görüntüsüyle müzik sanatına farklı bir hava katıyor.

TÜRK AHŞAP SANATI

Orta Asya kurganları ve Pazırık kazıları bulguları, Türkler’in ahşap işleriyle çok eskiden beri ilgilendiklerini ortaya koymuştur.

Ağaç işçiliğinin sanat olarak tanımlanması, yapıların mimari elemanlarla süslenmesinden doğmuştur. İslam sanatında, özellikle Emevi ve Abbasi ağaç işlerinde yeni bir üsluba yöneliş dikkat çekicidir. Selçuklular da ağaç işçiliğine büyük önem vermişlerdir. Selçuklu döneminden kalma, masif ceviz rahleler üzerinde hakim dekor olarak çok sık rumî ve palmet motifleri ve Selçuklu nesih yazısı ile kitabeler göze çarpmaktadır.

Muhteşem Osmanlı ve Selçuklu Ahşap Oyma sanatımızın örneklerinden biri, Ahşap Oyma Cami Sütunları ve Revaklar...
Muhteşem Osmanlı ve Selçuklu Ahşap Oyma sanatımızın örneklerinden biri, Ahşap Oyma Cami Sütunları ve Revaklar…

Osmanlılar‘da ağaç işleri ile uğraşan sanatkara verilen isim bilinmemekle birlikte bazı belgelerde “nahhat” sözcüğüyle karşılaşılmıştır.

Osmanlılar, XV. Yüzyılda genellikle bitki motifleri ve geometrik motifleri ön plana çıkarmışlar; XVII. Yüzyılda özellikle Kuran muhafazaları ve rahlelerde fildişi ve sedef kakma tekniğini kullanmışlardır. XVIII. yüzyılda, Osmanlı ahşap işçiliğinin Avrupa Barok ve Rokoko tarzlarının etkisine girdiği görülür.

Hamur üzerinde sanatsal motifler çıkaran ahşap oyma sanatının harika eserlerinden biri, Kalıp Ahşap Oyma Merdane…

Osmanlı ahşap sanatında , şimşir, ıhlamur, meşe, ceviz, elma, armut, sedir, gül ve abanoz ağaçlarından yapılan eserler arasında, sütun başlıkları, kornişler, konsollar, dolap kapakları, kapı ve pencerelerin yanısıra, minber, kürsü, rahle, Kuran muhafazası, raf, kutu, kavukluk ve çekmecelere de rastlanır. Osmanlı ağaç işi sanatkarları, Büyük Selçuklu ve Anadolu Selçukluları’nın uyguladıkları oyma tekniklerinden sonra kündekâri (geçme) tekniğini geliştirmişlerdir.

Bir ahşap oyma ustasının takım tezgahı… 

Kündekâri tekniği

En erken örneklerini XII. yüzyılda Mısır, Halep ve Anadolu‘da gördüğümüz kündekâri tekniği küçük ölçüde geometrik parçaların, yapıştırma ve çakma işlemi olmaksızın yalnızca yivler yardımıyla birbirine geçirilmesiyle sağlanmış, bundan ötürü bu teknikle yapılan eserler, günümüze dek dış etkenlerden zarar görmemiştir. Küçük tahta parçacıklarının damarları birbirine karşıt yerleştirilmiş, böylece birinin diğerinin nem ve ısısından çarpılması önlenmiştir. Bunun sonucunda da kündekâri tekniğiyle üretilen eserler, yüzyıllar boyunca düzgünlüğünü koruyarak en iyi biçimde günümüze ulaşmıştır.

Kündekari tekniği ve Sedef Kakma sanatının harika örneklerinden biri…

Kündekâri tekniği, yapılışına göre Hakiki Kündekari ve Taklit Kündekari olarak ikiye ayrılır. Bir çatma tekniği olan hakiki kündekâri yönteminde, sekizgen, baklava ve yıldız formuna sahip, içi arabesk rölyefli ahşap parçalar ile bunları birbirine bağlayan oluklu ahşap kirişler iç içe geçerek bağlanmıştır. Bu parçaları birbirine tutturmak için çivi veya tutkal kullanılmamıştır.

Parçalar geçme olduğundan, ahşabın zamanla kuruyup ufalmasına bağlı blok şeklinde ayrılmalar ve yarıklar oluşmamaktadır. Konya Alaeddin Camii (XII.yy), Malatya Ulu Camii (XIII.yy), Niğde Sungurbey Camii (XIV.yy) ve Bursa Ulu Camii (XIV.yy) minberlerinde hakiki kündekârinin en başarılı örneklerini görmek mümkündür.

Taklit kündekâri tekniği ise çakma ve rölyefli, tamamen çakma ve yapıştırma ve tamamen rölyefli olmak üzere birkaç grupta incelenebilir. Özellikle minber yan aynalıklarında ve kapılarda görülen çakma ve rölyefli kündekâri tekniğinde, aynalıklar ahşap blokların yan yana getirilmesiyle tamamlanır. İçi arabesk dekorla süslü sekizgen, baklava ve yıldız şeklinde parçalar birer kabara gibi rölyef halinde işlenmiştir. Bu çıkıntılı yüzeylerin arasına ise, geometrik kafesi meydana getiren kirişler çakılmıştır.

Kündekâri Sanatında hataya yer yoktur!

Akıl almaz bir sabır ve geometri dehasını sergileyen sanatçı, ahşabı ‘kündekâri tekniğiyle yorumlar ve harikulade bir sanat eseri ortaya çıkarır. Çiviyle birbirine tutturulmamış ve rahatlıkla hareket eden binlerce küçük ve özel ahşap parçası; eserin üzerinde monte edildikleri yerde asırlara meydan okur… İşte bu sebepledir ki, yapımında en ufak bir hata yapma lüksü yoktur sanatçının, kündekâri eserde…

Kenarları negatif ve pozitif değerlerde oyulmuş, çokgen ve yıldız şeklinde ayrı ayrı kesilip hazırlanmış; rumî ve palmet kabartmalarıyla bezenmiş parçalar ile ahşap kirişlerin birbirine geçmesi biçiminde uygulanan ve büyük bir ustalık isteyen kündekâri tekniğinin, bezeme kompozisyonu geometrik bir şemaya bağlıdır. Gökyüzündeki yıldızları ve sonsuzluğu ifade eden yıldız, sekizgen, ongen, baklava gibi birçok geometrik şekille birlikte uygulanır teknik, kündekari eserlerde… Ahşaba atılan imza: Ahşap Sanatı

Aralarına farklı tür ve renklerde küçük ahşap plakalar koymak suretiyle, bazı eserlerde oyma sanatı, sedef, bağa, fildişi kakma sanatı da kompozisyona dahil edilir. Hazırlanan ahşap parçalar birbirine ayrıca tutkal veya çivi gibi bağlayıcı bir malzemeyle tutturulmadığından, kündekâri tekniğinin uygulandığı ahşap yüzeylerde zamanla ayrılmalar olmaz.

Bazı kündekari eserlerde ahşap iskelet kullanılır

Kündekâri tekniğiyle yapılmış bazı eserlerde dayanıklılığı artırmak maksadıyla geçmelerin arkasında, yine ahşaptan yapılmış bir iskelet kullanılır. Farklı mevsim şartlarında sıcaklık ve nemden etkilenmeyecek nitelikte bir ağaçla çalışılır; birleşme yerlerindeki kanallarda bırakılan özel hava payları sayesinde, ahşap sanatında zamanla ortaya çıkan çatlaklar ve şişmeler önlenmiş olur.

Özellikle bu konu dikkate alındığında, kullanılan malzemeler iç mekânlar için: ceviz, şimşir, armut, kiraz, sapelli (maun); bezemelerde abanoz, tik, yılan ağacı, venge, peleseng, sapelli, altın varak, bağa (deniz kaplumbağası kabuğu), gümüş, fildişi, sedef, yakut ve zümrüt gibi değerli materyallerdir. Dış mekânlarda ise, meşe, sapelli, ireko, tik, dişbudak gibi sert iklim şartlarına dayanıklı ağaçlar kullanılır.

Konya Alaaddin Camii’nin,  Niğde Sungurbey Camii’nin, Ürgüp’teki Taşkın Paşa Camii’nin, Beyşehir Eşrefoğlu Camii’nin, Manisa Ulu Camii’nin, Bursa Ulu Camii’nin, Birgi Ulu Camii’nin, Balıkesir Zağanos Paşa Camii’nin minberlerinde; Bursa Yeşil Cami ve Türbesi’nin kapısında Anadolu ahşap sanatının muhteşem kündekâri eserleri ve örnekleri bulunur.

Zıvanalar deliklere ve tablalar kiriş sitemi ile birbirine geçerek oturur; binlerce ahşap parçayı sadece iki dış seren ayakta tutar. Üstüne üstlük, eserin üzerine minik ahşap parçalar kullanılarak Ebced hesabıyla tarih ve isim bile yazılır. İşte böyle derin manalar ifade eden; derin fikri arka planı olan, dahiyane bir el sanatıdır kündekâri sanatı! Dahiyane fikirlerle, ustaca el maharetiyle ve sabırla nakşedilir kündekari eserler…

Muhteşem ahşap oyma eserlerinden biri, Ahşap Oyma Minber...
Muhteşem ahşap oyma eserlerinden biri, Ahşap Oyma Minber…

Sekizgen, yıldız ve baklavalarda çivi yoktur, ancak aradaki çıtalar çiviyle tutturulmuştur.Ahşap blokların kuruyup küçülmesi halinde panoların arasında boydan boya ayrıklar görülür. Taklit kündekarinin hakiki kündekari tekniğine en çok yaklaştığı örnekleri, Kayseri Ulu Camii (XIII.yy) ve Ankara Kızılbey Camii (XIII.yy) minberleri ile Kastamonu Candaroğlu Mahmutbey Camii’nin kapılarında görüyoruz.

 

AHŞAP ESERLERİN GRUPLANDIRILMASI

Kavukluk:

Makam ve ünvan sahibi kişilerin özelliklerini belirten, genel olarak kaşe kumaş ve keçeden yapılan fes üzerine kumaşların sarılması ile oluşan, başa giyilen bu günün şapkasının eski adı kavuktur. Selçuklu ve Osmanlı döneminde kullanılmıştır. Kullanılmadığı zamanlar kavukluk adı verilen özel yerlerde muhafaza edilirler. Kavukluklar dekoratif amaçlı ve telefonluk olarak kullanılmaktadır.
Kullanılan desenler: rumi, rumi + hatai, geçme ve barok desenler.

Devlet Arması:

Güneş, oratasında hilal ve hilalin üzerinde padişah tuğrası (imza) mızraklar, tığteberler, tabanca, top, kılıç, adaleti temsil eder, terazi ve kanun kitapları (mecelle), bereket boynuzu, kalkan (üzerinde yazı olabilir), borazan, kalkanın üzerinde saltanatın ifadesi kavuk, altta Osmanlı da kullanılan çeşitli madalyalar bulunan bir devlet armasıdır.

Paravan:

Geleneksel Orta Oyununda mekan olarak ev ve bürolarda alanı ikiye ayırmak, evlerde arkası giyim mekanı olarak kullanılır. Saraylarda haremlik ve selamlığı ayırmak için de kullanılmıştır. Dekoratif amaçlı kullanıldığı için geleneksel motiflerle süslenmiştir.

Kullanılan desenler: Selçuklu geçmesi, geçme + rumi, tamamı rumili olarak taçlı ve taçsız oluşturulur.

Ahşap oyma sanatının inceliklerinin sergilendiği güzel bir ahşap oyma masa...
Ahşap oyma sanatının inceliklerinin sergilendiği güzel bir ahşap oyma masa…
Sehpa, Masa ve Koltuk:

Bir takımın parçalarıdırlar. Düz kesim ve barok kesim olarak ikiye ayrılır. İstenilen desen işlenebilir.

ağaç kökleri kullanılarak yapılan sehpa, ahşap sanatı
Ağaç kökleri kullanılarak yapılan ahşap oyma sehpa, bahçe mobilyası olarak kullanılabilecek ahşap sanatının harika eserlerinden biri…
Bardak, İçecek kapları

Su, ayran, meyve suyu gibi içeceklerin içilmesi için hazırlanan bardak, kadeh örnekleri… Ahşaba atılan imza: Ahşap Sanatı

ahşap oyma bir kadeh, bardak, ahşap sanatı
Ahşap Oyma bardak… Üzerindeki harikulade oyma çiçek motifleri ve oyma meyve desenleriyle yemek sanatına farklı bir hava katıyor.
Lambalık:

Petrol lambalarının konulduğu yer. Kavukluğun küçüğü şeklinde oluşturulmuştur.

Rahle:

Önceleri kitap okumak ve yazı yazmak için düşünülmüş hareketli ve sabit masalardır. Şimdi sadece Kuran-ı Kerim’i okumak ve dekor amaçlı kullanılır.

Tavan Göbeği:

Genelde binaların salon ve oturma alanlarının tavanlarında dekoratif amaçlı olarak ve güncel olarakta ışık hüzmeleri elde etmek için arkasına ışık verilerek kullanılır. Çakma tavan, oyma ve sarkma olarak uygulanabilir. Geleneksel motifler kullanılır. Ahşaba atılan imza: Ahşap Sanatı…

Harikulade tavan göbeği eserlerinden biri, Ahşap oyma sanatının kündekari tekniğinin incelikleri sergilenmiş…
Beşik:

Halen köylerde kullanılan salıncak eski ismidir. Yörelere göre şekli değişebilir. Şehirlerde dekoratif amaçlı ve gazetelik olarak kullanılır.

Hat (Hüsn-ü Hat: güzel yazı):

Genellikle Selçuklu ve Osmanlı döneminde meslek haline gelmiştir. Besmele, hadis, ayet ve Kuran yazıları gibi en çok işlenen konulardır. Bunlar dikdörtgen levha, dairesel levha, tuğra ve armudi şekli yoğunluk kazanırken düz yazı olarak da görünür.

Kündekari tekniği ve ahşap oyma sanatı ile ortaya konulmuş harika bir kapı... Üstat adeta ahşap ile oynamış!
Kündekari tekniği ve ahşap oyma sanatı ile ortaya konulmuş harika bir kapı… Üstat adeta ahşap ile oynamış!
Çerçeve:

Başlıklı (taçlı) ve başlıksız olarak iki tiptir.Bunlar oymalı ve frezeli olarak tekrar ikiye ayrılır. Hertür desen işlenebilir. Çerçeve içine ayna veya resim konulabilir. Taç ve geniş yüzeylere geleneksel desenler dekopaj ve oyma tekniği ile işlenebilir.

Niş:

Eski kalın taş duvarlı evlerde bazı günlük kullanılacak eşyaları koymak için açılmış dekoratif girintilerdi. Ahşap evlerde de yine ahşap oyularak dolap görevi görecek şekilde ön kısmı açık olarak sabit ve hareketli olarak yapılmış dekoratif girintilerdir.

 

Alıntı

Kaynakça:


-Skylife 04/1998, “Türk Ahşap Sanatının Öyküsü”, Devrim Erakalın
-Türk Sanatı, Oktay Aslanapa
-“Osmanlı Ahşap İşçiliği” Erdem Yücel
-“Osmanlı Ahşap Sanatı” Mimar Selçuk Şen
– motiftr
– ahsapsanati
– wikipedia.org

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir